ULUS MODERN KÜLTÜR VE SANAT MERKEZİ ULUSAL MİMARİ PROJE YARIŞMASI

“Yarışma alanı, Başkent Ankara’nın ilk şehir merkezi olarak kabul edilen tarihi Ulus bölgesindedir. Bölgenin özellikle erken Cumhuriyet dönemi içindeki konumu ve süreç içindeki dinamik dönüşümünün, Ulus’u ve dolayısıyla yarışma alanını daha da önemli kıldığı düşünülmektedir”. Bu cümlelerle başlayan yarışma şartnamesi, yeniden bir kamusal nitelikli mimarlık eserinin Ankara’nın tarihi kent merkezinde farklı bir işlevle gündeme getirilmesini çok ciddi hassasiyetlerle gündeme taşımaya çalışmaktadır. Yarışma öncesinde Akademik danışma kurulu ve yarışma jürisinin devamında yürüttüğü tartışmalarda, geçmiş dönemin çok ciddi planlama ve projelendirme sorunlarının içerisinde böyle bir kamusal alanın nasıl elde edilebileceğine ilişkin ipuçları sunması açısından çok önemlidir. Böylelikle yarışma, kentin tarihi kalbi içerisindeki bir alanı bir estetik müzakere sürecine konu etmiş, bu şekilde de uzun süredir yerel yönetimin karar verme sürecine dahil olamayan akademisyenler, meslek odaları ve sivil toplum örgütleri fikirlerini ifade şansı bulmuşlardır.

Yarışma alanı, bir yandan Başkent Ankara’nın tarihi kent merkezi içerisindeki kamusal kurumsallaşma ve karar ver(e)me(me) sorunlarının ilginç bir örneğini oluşturmaktadır. Aslında mülkiyeti cumhuriyet döneminden yakın zamana kadar Ankara İl Özel İdaresine ait olan Ankara Modern Çarşı binası Ankara Valiliği tarafından 1957 yılında açılan sınırlı yarışmayı kazanan Rıza Aşkan tarafından projelendirilmiştir. Dönem modern mimarlık yaklaşımlarının bir örneği olan yapı 2003 yılında geçirdiği yangına kadar faal bir şekilde kullanılmıştır. Yangından sonra boşaltılan binanın mülkiyetinin tartışmalı bir şekilde Ankara Büyükşehir Belediyesine devredilmesi için Ankara İl Genel Meclisi bir karar almış, ardından da bina yıkılmıştır. Günümüze kadar açık otopark işletmesi olarak kullanılan yarışma alanı aslında, Ankara Kent Konseyinin temsil ettiği, kentteki kamusal alanların katılımcı süreçlerle belirlenmesi yaklaşımına en uygun olabilecek alanlardan birisi olarak görülmüştür. Alana ilişkin olarak geçmiş dönem belediye yönetiminin bazı projeler hazırlattığı bilinmekteydi. Ankara Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Tabiat Varlıkları Dairesinin bu projeleri değerlendirdiği bilgisi edinilince ivedilikle alanda katılımcı bir proje üretmenin daha doğru olacağı şeklindeki öneri ilgili daireye iletilmiştir. Ardından Akademik Danışma Kurulunda uzun tartışmalardan sonra yarışma olgunlaştırılmış ve idare tarafından açılmıştır. Bu tartışmaların en önemli tarafı, koruma amaçlı imar planı bulunmaması sebebiyle yarışmaya yakın çevreyi de ele alan bir anlayışla yaklaşılmasıdır. Bu anlamda, Hal binası, 100. Yıl Çarşısı, Ulus İş Hanı ve etrafındaki ticari merkezin nitelikleri yarışma sürecinde ciddi bir şekilde değerlendirilmiştir. Yarışma sonrasında TMMOB Şehir Plancıları Odasının yarışma jürisine ve plan olmaksızın mimari proje yarışması açılmasına ilişkin itirazları kamuoyu ile paylaşılmış, TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi ve Genel Merkezinin yarışma jüri üyesi belirlenmesi konusundaki görüş ayrılıkları idareye iletilmiştir. Bu sorunlara rağmen idare ciddi bir diploması yürüterek yarışmayı açmıştır.

“Mevcut dokunun parçası olan, ancak yakın dönemde yıkımı gerçekleştirilen eski Modern Çarşı (yarışma alanı), yakın çevresiyle kurduğu güçlü fiziki bağlarla özellikli bir konuma sahiptir. Bu çerçevede, sosyal belediyeciliği önceleyen Ankara Büyükşehir Belediyesi, eski Modern Çarşı alanına planladığı kentsel programla, hem fiziki ve sosyal iyileştirmeleri tetikleyebilecek “jeneratör” mimarlıkları yarışmalar marifetiyle etkin kılmayı, hem de uzun süredir kendi yaşamsal döngüsüne bırakılan alanı canlı ve üretken bir bölgeye dönüştürmeyi hedeflemektedir. Mimari uygulamalarla, bölgenin sınıfsal sorunlarının tamamıyla tersine çevrilebilmesinin mümkün olamayacağı, Ankara Büyükşehir Belediyesi yönetimi ve yarışmayı örgütleyen mimar ve plancı meslek insanları tarafından bilinmektedir. Bütün bunlara karşın, fiziki ve sosyal hareketliliğin itici gücünün, kentsel ölçekte ya da parsel bazında gerçekleştirilen müdahale ve sonrasında iyileştirmeler ile mümkün olabileceğine dair bir öngörü ve siyasa da yerel yönetimce benimsenmiştir.

Bu noktada yarışmacılardan talep edilen, idare tarafından iletilen ve ağırlıklı olarak kültürel ve sanatsal etkinliklerle, belediyenin gereksinim duyduğu idari mekânları içeren programı yorumlamak, yukarıda özetlendiği biçimiyle, yarışma alanını yakın çevresiyle fiziki anlamda yeniden örgütleyerek, mekânsal bütünlüğü ve sürekliliği sağlayabilecek mimari çözümler üretmektir. Yarışma alanını da içeren dokunun tarihsel nitelikleri önemlidir; doğal olarak, eski şehrin tarihini gözeten üst-ölçekli tahlillerin yapılması yarışmacılardan talep edilmektedir. Bütün bunlara ek olarak, bölgenin sosyal dokusunun da yarışmacılar tarafından doğru okunması ve mevcut sosyal yapıyı süratle çözecek ve bölge nüfusunu mağdur edebilecek, bölgeyi fiziki ve sosyal anlamda mutenalaştıracak müdahalelerden kaçınılması da beklenmektedir. Ankara Büyükşehir Belediyesi, yerinde ve yerlisiyle kalkınmanın bir “yerel yönetim stratejisi” olduğuna inanmaktadır.

Yarışma alanının tarihi bir kent parçası içinde olduğunun ve sosyal dokusunun kırılganlığının bilinciyle, fiziki ve sosyal koşulların ‘kamusal program ve dokunuşlarla’ iyileştirilebileceği öngörülmektedir. Bu bağlamda, önerilecek programların kamusal nitelikleri ile kullanıcıların pratikleri çok önemlidir ve yaratıcı fikirler içermelidir. Kamusal alanların inşası ve kullanımı süreçlerinde, katılımcılığı özendiren, diğer bir deyişle davetkâr ve sosyal sınıfsal ayrışmayı değil, çoğulcu ilişki ve kaynaşmaları öne çıkaran program ve kentsel/mimari yorumların yapılması gerektiğine inanılmaktadır. Bu çerçevede, eski Modern Çarşı arazisine planlanan Ulus Modern, bölgenin kırılganlığını derinleştirmeden, şehrin tüm toplumsal katmanlarına, gündelik hayatın içinde ve günlük kullanıma açık bir zemin oluşturmalıdır. Önerilerin, yarışma alanını çevreleyen fiziki bağlama ve kullanıcısına temas etmekten çekinmeyen, mekânsal ve kullanım sürekliliği anlamında kendisini ayrıştırmayan bir niteliğe sahip olması beklenmektedir. Yapının, Ulus’u yapan fiziki ve sosyal verileri gözeterek kurgulanması, kentlinin farklı zaman aralığında ve farklı gereksinimlerle gelebildiği, kullanabildiği ve dolayısıyla benimseyebildiği bir “kimliğe” sahip olması, idareyle yürütülen tartışmalarda ortaya çıkan en önemli konu başlığı olmuştur. Özetle, Ulus Modern’in eski şehir merkezinde herkese ait ve her kullanıma uygun boş bir kabuk ya da bir hangar/depo olabileceği tahayyül edilebilir”.

“4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 23. maddesine istinaden Mimarlık, Peyzaj Mimarlığı, Mühendislik, Kentsel Tasarım Projeleri, Şehir ve Bölge Planlama ve Güzel Sanat Eserleri Yarışma Yönetmeliği doğrultusunda Ankara Büyükşehir Belediyesince açılan yarışma, serbest, ulusal ve tek kademeli mimari proje yarışmasıdır. Ulus Modern Kültür ve Sanat Merkezi Ulusal Mimari Proje Yarışması ile Ulus tarihi alanında hem bağlaç, hem geçiş, hem de durak olabilecek, sosyal jeneratör mekânların elde edilmesi; mimari nitelik, özgünlük ve sürdürülebilirlik ölçütlerini karşılayan, bağlamı ve dönemi içinde değer yaratan, Başkent’e yakışır yenilikçi önerilere sahip, çağdaş bir çevre ve tasarım anlayışı geliştirmiş proje ve müelliflerin ortaya çıkarılması; güzel sanatların teşviki, ilgili mesleklerin ve yan disiplinlerin gelişmesi, etik değerlerin yerleşmesi ve ekiplerin uluslararası rekabet gücü kazanmalarına uygun ortamın sağlanması amaçlanmaktadır. Başkent Ankara’nın eski merkezi Ulus ve yeni merkezi Yenişehir, son 20 yılda yıpranmaya terkedilmiş ve dönüşüme uğramıştır. Yerel yönetimin 2019 yılında değişmesiyle birlikte, Ulus ve çevresinden başlayarak, kentin tarihi ve kültürel değerlerine sahip çıkma konusunda kararlı adımlar atıldı. Bu adımlardan biri, kültür varlıkları tanımına giren modern miras örneklerine ilişkindir. Ulus’ta Altındağ ilçesi hudutları içinde, mülkiyetleri Ankara Büyükşehir Belediyesine (ABB) ait, döneminde yarışmalarla elde edilmiş bir dizi yapının onarımı, bu kapsamdadır.”

Yarışma Jürisi oluşturulurken sanat ve mimarinin son dönem gelişen ve dönüşen deneyimi ve teknik olanakları düşünülmüş ve buna göre olasılıkların değerlendirilmesi öncelenmiştir. Ayrıca yapıdaki ihtiyaç programı yapının esas kullanıcısı olacak Ankara Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı ile müzakere edilmiştir. Yarışma 31 Ağustos 2021 tarihinde yapılan Kolokyumla tamamlanmıştır. Yarışmada birincilik ödülünü ilginç bir şekilde yine Sağlık Çalışanlarına Şükran ve Anma Mekanı yarışmasında da birincilik alan ekip almıştır. Yine bu yarışmaya da çok sayıda katılım olmuş, nitelikli başvurular arasından ödül grubunu belirlemek jüri için oldukça güç olmuştur. Kolokyumda yapılan verimli tartışmalar Ankara mimarlık camiasının dikkatini çekmiş ve ciddi katılımla gerçekleşmiştir.

Ulus Modern Yarışmasının tamamlanmasının ardından Ankara Büyükşehir Belediyesi aynı zamanda yapının yer alacağı Posta Caddesinin kentsel tasarım çalışmasını da ihale ederek başlatmıştır. Elde edilen sonuçlar Ankara Kent Konseyinin de desteğiyle düzenlenen bir çalıştayda alandaki esnaf ve sakinlerle paylaşılmış ve görüşleri alınmıştır. Bu çalıştayda Ulus Modern yapısının da tanıtımı yapılarak yapıya ilişkin görüşler alınmıştır. Ancak, geçen zaman içerisinde henüz birinciliği kazanan müellifler ile idare uygulama projelerinin hazırlanması için anlaşmaya varamamıştır. Bu yarışmanın sonuçları da Ankara Kent Konseyi tarafından dikkatle izlenmektedir.

(Bu metnin oluşturulmasında, idarenin izniyle yarışma şartnamesinden alıntılar yapılmıştır. Alıntı metinler tırnak içerisinde gösterilmiştir.)